تقویت کننده چیست؟
هر عاملی که باعث رشد یا پیشرفت دانش آموز ( انسان ) در زمینه ی علمی ، اخلاقی ، رفتاری ، فرهنگی ، اجتماعی و ...بشود تقویت کننده نامیده می شود .
سؤال : آیا چیزی که باعث رشد شود می تواند جنبه ی منفی داشته باشد ؟
بله:
نمونه های زیر از تقویت کننده های منفی می باشد :
-تنبیه بدنی
-قرار دادن نمره منفی
- گرفتن تعهّد
-دعوت از اولیا به دلیل ناهنجاری فرزندشان به مدرسه
-اخراج موقّت از کلاس یا مدرسه
-و ....
آیا مایلید از تقویت کننده های مثبت به جای تقویت کننده های منفی استفاده کنید ؟
به شرطی که ما را در رساندن به اهدافمان بیش از پیش یاری کنند چرا که نه ؟
مقایسه ی چند نمونه از تقویت کننده های مثبت و منفی
مثال ۱ :مقرّرات کلاس
کدام یک از این دو راه حل را برای ساکت کردن دانش آموزان در کلاس بهتر می دانید ؟
الف ) نوشتن اسم دانش آموزان شلوغ کار روی تابلو و جریمه ی آن ها
ب ) نوشتن اسم دانش آموزان ساکت روی تابلو و تشویق آن ها
اگر جوابمان گزینه ی ( ب )می باشد. چرا بر استفاده از روش (الف ) اصرار می کنیم ؟
کمی فکر کنیم ...
مثال ۲ : بی اعتنایی نسبت به تکلیف
در یک کلاس سی نفره ، 28 نفر مشغول انجام تکالیف خود هستند و 2 نفر انجام نمی دهند .
کدام یک از راه های زیر احتمال مو فّقیِّت این دو دانش آموز را برای بازگشت به انجام تکالیف بالامی برد ؟
الف) ابراز نارضایتی از دانش آموزانی که تکالیف را انجام نمی دهند .
ب ) ستایش دانش آموزانی که تکالیفشان را انجام می دهند .
لطفاً بدون انجام و امتحان روش ، پاسخ قطعی ندهید
در صورتی که پاسخ ما گزینه ی (ب ) است ، چرا همواره از روش ( الف ) استفاده می کنیم ؟
کمی بیندیشیم ... آیا همه ی مشکلات از دانش آموزان است ؟
مثال ۳ : یاددهی یا یادگیری
فرض کنیم در حوزه ی فنّاوری ، برنامه ای مثل (( واژه پرداز )) را می خواهیم آموزش دهیم .
کدام یک از روش های زیر را بهتر می پسندید ؟
الف) از ابتدا تا انتها ، جزء به جزء و قدم به قدم موارد را یاد بدهیم ؟
ب ) برنامه را کلّی معرّفی کرده ، چند نکته ی کلیدی را یادآوری کنیم و سپس از آنها بخواهیم نحوه ی استفاده از برنامه را تمرین کنند و آموخته های خود را به دوستان خود یاد بدهند ؟
جواب شما چیست ؟
چرا اصرار داریم از روش (( الف )) استفاده کنیم ؟
آیا می دانید در روش دوم ، آهنگ یادگیری تحت کنترل فرد است که می تواند مطابق با نیازهای خود سریع یا آهسته حرکت کند ؟
بیایید بیشتر فکر کنیم ؟
مثال ۳ : انگیزش
در پایان آزمون ماهیانه و برای تصحیح برگه های آزمون :
کدام روش بهتر است ؟
الف ) معلّم برگه ها را تصحیح و پس از نمره گذاری ، اشتباهات دانش آموزان را تحلیل می کند.
ب ) معلّم از دانش آموزان می خواهد که اوراق خود را تصحیح کنند و در حین تصحیح سؤال ها را جداگانه مورد تحلیل و بررسی قرار می دهد .
آیا می دانید ...
روش ( ب ) بر پیشرفت فردی در یادگیری تأکید دارد و اهداف جدیدی را در دراز مدّت دنبال می کند ؟
وقت آن است کمی بیشترفکر کنیم
اولا:
چرا فکر می کنیم روش ما بهترین روش است .
و هیچ وقت نمی خواهیم روش های خود را عوض کنیم ؟
ثانیا:
با توجّه به تغییرات لحظه ای و سریع جهان کنونی وقت آن نشده که ما هم به عنوان معلّم ، برای یک بار هم که شده از روش های جدید استفاده کرده و در صورت نگرفتن نتیجه ی مطلوب به روش قدیمی خودمان پافشاری کنیم ؟
چند اصل برای استفاده از تقویت کننده های مثبت
اصل اول
از تقویت کننده مناسب استفاده کنید. تقویت کنندههای مختلف بر افراد مختلف تاثیرات متفاوتی دارند. همچنین تاثیر یک تقویت کننده واحد بر یک فرد معین در شرایط مختلف متفاوت است. بنابراین لازم است در استفاده از تقویت کنندهها در شرایط گوناگون و با افراد مختلف این نکته به خوبی مورد توجه قرار گیرد.
اصل دوم
فوریت تقویت یک عامل مهم است. تقویت فوری اثر بخشی بیشتری از تقویت همراه با تاخیر دارد و گاه تقویتی که با تاخیر انجام شده هیچ فایدهای ندارد. معلم باید بلافاصله پس از انجام رفتار مطلب از سوی دانش آموزان آن رفتار را تقویت کند و فاصله بین تقویت و رفتار را به حداقل برساند.
اصل سوم
مقدار تقویت را توصیه میکند. دانش آموزان اگر ببینند معلمی همیشه و در هر مورد با دلیل و بیدلیل همه را مورد تشویق و تمجید قرار میدهد رفتار تقویت کننده او نسبت به دانش آموزان اثر تقویتیاش را از دست میدهد بنابراین لازم است مقدار و میزان مناسب تقویت رعایت گردد.
اصل چهارم
توصیه میکند که از موقعیتها و تقویت کنندههای تازهتر استفاده شود. افراد موقعیتهای جدید یادگیری و انجام فعالیتهای تازه را به موقعیتها و فعالیتهای تکراری ترجیح میدهند. بنابراین معلمان باید بکوشند تا در آموزش و افزایش رفتارهای مطلوب روشها و فنون گوناگون را بکار برند تا دانش آموزان مرتبا خود را در شرایط تقویتی حس کنند. همچنین بهتر است معلمان سعی کنند تا از روشهای تقویتی متنوع استفاده کنند و برای مدتی طولانی از یک تقویت کننده بطور تکراری استفاده نمایند.
توجّه
تقویت منفی نیز سبب افزایش رفتار میشود. تفاوت این روش با تقویت مثبت در آن است که در تقویت مثبت ارائه یک تقویت کننده مثبت مثل یک جایزه ، یک آفرین و ... رفتار مطلوب را نیرومند میسازد. در حالی که در تقویت منفی حذف یک عامل منفی یا فرار از آن منجر به نیرومندی رفتار میشود. نام دیگر تقویت کننده منفی محرک آزارنده است زیرا حضور آن در موقعیت موجب آزار فرد میشود و لذا حذف آن از موقعیت یا به تعویق افتادن آن سبب تقویت رفتاری از فرد میشود که به حذف یا به تعویق افتادن آن منجر شده است.
همچنین
تقویت منفی مانند تقویت مثبت از پدیدههای معمولی زندگی روزانه است. کودکی که تازه راه رفتن را آموخته است اگر هنگام راه رفتن قدم اشتباهی بردارد زمین خواهد خورد و بخصوص از بدنش درد خواهد گرفت و بعد برای احتراز از زمین خوردن خواهد کوشید تا از انجام حرکت غلط جلوگیری به عمل آورد. در کلاس درس معلم ممکن است با تهدید کردن دانش آموز به گرفتن نمره کم و مردود شدن در امتحان آنها را به درس خواندن وا دارد و رفتار درس خواندن را در آنها تقویت کند.
اجرای این طرح با همکاری مسئول آموزشگاه وهمکاران باعث:
- درگیری فراگیر بامطالب درسی شده وعلاقمندی اورا نسبت به یادگیری مطالب توسط خودشان افزایش می دهد.
- همکاری بیشتر بین دانش آموزان برای جمع آوری مطالب
- علاقه مندی برای تدریس بارویکرد تربیتی توسط فراگیران
- تاثیررفتاری وعاطفی بر فراگیران
- جذابیت مطالب درسی برای فراگیران